Historia ruchu esperanckiego w Białymstoku
Esperanto w Białymstoku
Po odzyskaniu przez Polskę roku 1919 wolności w mieście narodzin Ludwika Zamenhofa – twórcy międzynarodowego języka Esperanto – lokalni esperantyści nadal propagowali ideę współżycia w pokoju wszystkich narodów. 3 lata wcześniej zmarł wprawdzie twórca Esperanto, ale problemy związane z pograniczem kultur i przemieszaniem się wielu narodów pozostały. Odszedł na zawsze Ludwik Zamenhof: doceniany za swoje dzieło przez wielkich współczesnego mu świata, podejmowany na forum organizacji międzynarodowych, odznaczony m.i. orderem Francuskiej Legii Honorowej i Orderem Królowej Hiszpańskiej Izabeli.
Jedną z pierwszych decyzji ówczesnych władz miejskich Białegostoku było nadanie w r. 1919 ulicy Zielonej, przy której urodził się mistrz, imienia Ludwika Zamenhofa.
Powstałe w roku 1920, a oficjalnie wpisane do rejestrów w roku 1922, Towarzystwo Esperantystów im. Zamenhofa zasłynęło z szeregu inicjatyw, mających na celu popularyzację zarówno idei jak i języka Esperanto. Zorganizowano szereg kursów. W okresie międzywojennym Towarzystwo miało 300 członków, co czyniło Białystok bardzo silnym ośrodkiem ruchu esperanckiego, stawiając go na 3-cim miejscu po Warszawie i Krakowie. Sekcja dramatyczna Towarzystwa Esperantystów wystawiała spektakle w tym języku w teatrze miejskim PALACE. W ramach przygotowań do wprowadzenia w szkołach obowiązku nauczania języka esperanto na kursach kształcono kadrę nauczycieli. Podjęto inicjatywę zorganizowania muzeum w domu L. Zamenhofa przy dawnej ul. Zielonej i wystawienia mu pomnika. Rozpoczęła się akcja zbierania pieniędzy w mieście jego narodzin i w szeregach światowego ruchu esperanckiego.
Zainteresowanie w tym czasie Białymstokiem było ogromne. Odwiedzili go najbardziej znani w esperantyści tego okresu: E. Privat, T. Cart, T. Jung, prof. O. Bujwid, S.A.Smith, B.Kuhl, członkowie rodziny Zamenhofa. Niezapomniane wrażenie pozostawił koncert niewidomego esperantysty w Węgier Imre Nagy – laureata pierwszego konkursu szopenowskiego. W roku 1927 w Białymstoku zorganizowano zjazd pokongresowy esperantystów biorących udział w Światowym Kongresie w Gdańsku. Przybyłych gości witały władze miasta wygłaszając przemówienia w języku Esperanto. Podobnie uroczysty charakter miał pierwszy Zjazd Esperantystów Województwa Białostockiego w r. 1929 i kolejny zjazd pokongresowy w r. 1937. „Dobrym duchem” wśród działaczy – esperantystów był szczególnie Jakub Szapiro – dziennikarz, nauczyciel, działacz społeczny. Dzięki jego inicjatywie okresie międzywojennym ukazało się szereg wydawnictw w języku Esperanto, a w szczególności informatory i przewodniki po Białymstoku. Jakub zginął 12 lipca 1941 r. rozstrzelany przez faszystów w lasku na Pietraszach.
W czasie okupacji zginęli niemal wszyscy działacze ruchu esperanckiego. Wymarzona wolność, która nadeszła po II wojnie światowej, niosła za sobą potrzebę walki o przetrwanie w zniszczonym w 85% mieście. Do kraju powrócił wtedy z Anglii Leon Kłodecki – lotnik, nauczyciel. Dzięki jego pracy z młodzieżą ruch esperancji znów się odrodził. Działalność prowadzona była w ramach Polskiego Związku Esperantystów.
W roku 1953 władze miasta podjęły decyzję o rozebraniu domu narodzin Ludwika. Protestował cały świat esperancji, ale prawa ekonomii były bez litości. Dom był niemal całkowicie zniszczony z braku konserwacji, a esperantyści nie mieli pieniędzy na jego odbudowę.
W roku 1959 obchody 100 -nej rocznicy urodzin Doktora Esperanto uczczono nadaniem SP nr 23 imienia Ludwika Zamenhofa.
W latach 60-tych i 70-tych aktywnie działała w mieście młodzież esperancja. Odbywały się festiwale kultury esperanckiej i esperancie młodzieżowe obozy. Zebrano wreszcie dostateczną kwotę, aby na skwerze przy ul. Malmeda postawić twórcy Esperanto skromny pomnik. 14 kwietnia 1973 r. odsłonięto popiersie autorstwa Jana Kucza.
26 kwietnia 1987 r. odsłonięto tablicę pamiątkową na budynku szkoły przy ul. Warszawskiej 6, do której przez 4 lata uczęszczał Ludwik.
W roku 1988 Dziecięcy Szpital Kliniczny w Białymstoku otrzymał imię Ludwika Zamenhofa. Jedną z jego sal wykładowych nazwano salą ESPERANTO, a salę do ćwiczeń dzieci, wyposażoną w urządzenia na koszt esperantystów – salą Lidii Zamenhof – córki Ludwika.
W latach 1989-1992 przy Politechnice Białostockiej funkcjonowała filia Międzynarodowej Akademii Nauk San Marino. Studenci mogli studiować w języku Esperanto.
2 grudnia 1990 roku, na zebraniu założycielskim z udziałem 34 lokalnych aktywnych esperantystów, podjęto decyzje o reaktywowaniu Białostockiego Towarzystwa Esperantystów.
W lipcu 1991 r., w obecności prezydenta miasta i siostrzenicy Jakuba Szapiro – Felicji Nowak, odsłonięto przy ul. Lipowej 33 tablicę poświęconą pamięci dziennikarza-esperantysty J. Szapiro.
Efektem działalności białostockich esperantystów i Fundacji im. L. Zamenhofa było wyremontowanie otrzymanego od miasta budynku dawnej synagogi przy ul. Pięknej 3 i prowadzenie tam w latach 1995-1999 wspólnie z Białostockim Stowarzyszeniem Agroturystycznym Centrum Informacji Turystycznej i Kulturalnej im. L. Zamenhofa. Od początku r. 2000 funkcjonuje tam Centrum Esperanto, w którym działają esperantyści zrzeszeni w Białostockim Towarzystwie Esperantystów w powiązaniu z Fundacją im. L. Zamenhofa
Z inicjatywy Kazimierza Derkowskiego zbiór książęk i czasopism esperanckich będący własnością Centrum Esperanto, a gromadzony z myślą o mającym tu powstać Światowym Centrum Esperanto, został włączony do księgozbioru Książnicy Podlaskiej, gdzie jest udostępniany w czytelni głównej.
10 czerwca 1999 r., podczas nabożeństwa ekumenicznego, w imieniu Fundacji im. L. Zamenhofa jego wnuk prof. dr Ludwik Krzysztof Zaleski-Zamenhof i ówczesna przewodnicząca zarządu Fundacji prof. Hanna Konopka wręczyli papieżowi Janowi Pawłowi II Medal Tolerancji. W Muzeum Historycznym na ul. Warszawskiej 37 otwarto piękną wystawę czasową „Białostoczanin Ludwik Zamenhof i jego dzieło”.
15 grudnia 1999 r. z inicjatywy Białostockiego Towarzystwa Esperantystów i miejscowego burmistrza w Tykocinie – mieście, gdzie prawdopodobnie urodził się Marek Zamenhof - ojciec twórcy Esperanto – odsłonięto tablicę pamiątkową.
W roku 2000 potwierdzeniem znaczenia Ludwika Zamenhofa w historii miasta i regionu było przyznanie mu przez czytelników lokalnego dodatku do „Gazety Wyborczej” tytułu Białostoczanina XX wieku, a przez czytelników Gazety Współczesnej – tytułu Podlasianina XX wieku.
W roku 2003 Białostoczanin Ludwik Zamenhof zdobył 3-cie miejsce w ankiecie na temat ”Kim byli najwięksi ludzie w historii Europy?”. Pytanie zadał francusko-niemiecki kanał telewizyjny ARTE.
Białostockie Towarzystwo Esperantystów skupiło w swoich szeregach ludzi o szerokich horyzontach. Ich marzeniem jest poznanie i zrozumienie świata, zaprzyjaźnienie się z mieszkańcami innych miast, krajów, kontynentów. Esperantyści uczą się języka międzynarodowego, jeżdżą po świecie i przyjmują w swoim klubie gości. Wśród nich jest wielu słuchaczy Uniwersytetu III Wieku, którzy na ul. Pięknej w Centrum Esperanto znaleźli przyjaciół i swój drugi dom.
patrz także: